V1.1 — site için genişletilmiş açık çalışma · 8 Ekim 2026

MASTER Dünya Kronolojisi

Önce zamanın genel iskeleti, ardından aynı dönemde farklı coğrafyalarda yaşananlar. Bölgesel okumaları bu ortak çizgi üzerinde birleştireceğiz.

Tarih atlasının dönemlerini gör Kronolojik okuma rotası Kaynaklar Excel olarak indir

Tarihleri ve dönemleri nasıl okuyacağım?

Dönem sınırları okuma ve karşılaştırma kolaylığı için editoryal seçimlerdir; dünya genelinde eşzamanlı çağ değişimleri değildir.
MÖ: Milattan Önce; MS: Milattan Sonra. MÖ/MS takviminde yıl sıfır yoktur. “Yıl önce” ifadeleri yuvarlatılmış ölçeklerdir; bilimsel BP tarihleri otomatik olarak 2026’dan çıkarılmaz.
Afrika, Asya, Avrupa, Kuzey ve Güney Amerika, Okyanusya ve Antarktika kapsanır; Amerika bölümü iki kıtayı birlikte ele alır.
Eski kaynakların güncelliğe duyarlı fosil ve göç tarihleri güncel bilimsel kaynaklarla tamamlandı.
Bu metin kaynaklardan hazırlanmış özgün bir okur sentezidir; önceki konuşmanın tam metninin birebir kopyası değildir.

12 Ana Aşama · Genişleyen Okuma Omurgası

Mevcut kitaplar başlangıç kaynaklarıdır. Proje yeni okumalar, sorular ve coğrafyalarla genişler. Aşamalar birbiriyle örtüşebilir; farklı toplumların aynı yolu aynı zamanda izlediği varsayılmaz. Ayrıntılı tarihsel dönemler ilgili aşamaların altında korunur.

Aşamaların okumalarını ve dönem notlarını aç

Okumaya Nereden Başlamalıyım?

Okuma sırası öğrenmeyi kolaylaştırır; kitapların tarihsel kapsamı ve aşaması ayrı tutulur. İlk dört aşama için kabul edilen 10 kitaplık çalışma sırası aşağıdadır. Yan okumalar kitap havuzunda ayrı rollerle görünür; liste açık kalır ve okuma durumları otomatik değişmez.

Büyük Patlama — Simon Singh
Büyük Patlama modelinin gözlemler, ölçümler ve kuramsal tartışmalarla nasıl kurulduğunu; evrenin genişlemesi ve bilimsel kanıtın rolünü anlamak.
Dünya’nın Kısa Tarihi — Andrew H. Knoll
Dünya'nın oluşumu, atmosfer, yaşam, jeolojik değişim ve çevresel dönüşümler için kısa bir kronolojik çerçeve kurmak.
Yeryüzünün Zamanı — Marcia Bjornerud
Derin zamanı, jeolojik süreçlerin süre ve hızlarını, çevresel değişimle insan zamanının ilişkisini kavramak.
Yeryüzünün Tarihi: Nasıl Keşfedildi ve Neden Önemli — Martin J. S. Rudwick
Kayaç, fosil ve katmanlardan Dünya'nın geçmişinin nasıl keşfedildiğini; tarihsel kanıt ve yorumun ilişkisini anlamak.
Neredeyse Bir Balina: Türlerin Kökenine Güncel Bir Bakış — Steve Jones
Evrimsel açıklamanın temel mantığını ve Darwin'in sorularının sonraki biyolojik bilgilerle nasıl yeniden ele alındığını öğrenmek.
İçimizdeki Balık — Neil Shubin
Fosil, anatomi ve gelişim kanıtlarını birlikte okuyarak ortak kökeni ve omurgalı bedeninin derin geçmişini somutlaştırmak.
Yaşam Nedir? Kimyanın Biyolojiye Dönüşümü — Addy Pross
Canlı ve cansız arasındaki ayrımı; kimyasal çoğalma, kararlılık ve biyolojik özelliklerin ortaya çıkışı üzerinden sorgulamak.
Yaşam Neden Var? — Nick Lane
Enerji, hücresel yapı, mitokondriler ve karmaşık yaşamın gelişimi arasındaki bağlantıları incelemek.
Kördüğüm Evrim Ağacı: Yepyeni Bir Yaşam Tarihi — David Quammen
Moleküler akrabalık, arkeler, endosimbiyoz ve yatay gen aktarımının yaşam tarihini nasıl değiştirdiğini anlamak.
Dünya’nın Sonları — Peter Brannen
Büyük kitlesel yok oluşları, bunların kanıtlarını ve iklim, okyanuslar, volkanizma gibi etkenlerle ilişkilerini incelemek.

Sonraki aşamalar: Özbek → Roberts → Fagan–Durrani. Özdoğan yöntem eşlikçisi; Atlas ve Ponting ilgili tarihsel aşamalarda paralel kaynaklardır. Yaşamın kökenine dair hipotezler kesinleşmiş sonuçlardan ayrılarak okunur.

TARİH ATLASI · AÇIK KRONOLOJİ

Dünyalar aynı zamanda

Bir dönem seç; önemli tarihleri ve aynı dönemde farklı coğrafyalarda yaşananları birlikte gör.

Yaklaşık 300 bin yıl önce – MÖ 10.000

Homo sapiens ve dünyaya yayılış

Yaklaşık 300 bin yıl önce

Afrika’da erken Homo sapiens fosilleri.

Yaklaşık 70–50 bin yıl önce

Bugünkü Afrika dışı toplulukların oluşumunda önemli yayılış evreleri.

Yaklaşık 65–50 bin yıl önce

Sahul’a insan yerleşimi; Madjedbebe’de yaklaşık 65 bin yıllık kanıt.

Yaklaşık 23–21 bin yıl önce

White Sands’te insan ayak izleri; Amerika’nın yerleşimini yalnız Clovis’le başlatmak uygun değil.

Afrika: Homo sapiens’in ortaya çıkışı ve kıta içindeki uzun topluluk tarihleri.
Asya: Birden çok yayılış güzergâhı; Neandertaller ve Denisovalılarla karşılaşmalar.
Avrupa: Homo sapiens’in yerleşimi, Neandertallerle örtüşen varlık dönemleri ve Üst Paleolitik kültürler.
Amerikalar: Beringya ve kıyı güzergâhları araştırılır; Kuzey ve Güney Amerika’ya yerleşimin başlangıcı tek bir kesin tarihe indirgenemez.
Okyanusya: Buzul çağındaki Sahul, Avustralya ve Yeni Gine’yi kapsar; ulaşım deniz geçişleri gerektirir.
Antarktika: İnsan yerleşimi bulunmuyor.

Bu dönemin ayrıntıları ve kaynakları →

Dönem kartları eşit süreleri temsil etmez. Tarihöncesi tarihler yaklaşık; coğrafi karşılaştırmalar seçili örneklerdir.

01 · Yaklaşık 13,8 milyar yıl önce – insan öncesi

Evren, Dünya ve yaşam

İnsanlık tarihinin içinde yer aldığı doğal zaman ölçeği.

13,8 milyar yıl önce: Evrenin erken genişleme evresi.
4,54 milyar yıl önce: Dünya’nın oluşumu.
Milyarlarca yıl önce: Erken yaşamın ortaya çıkışı; kesin başlangıç tarihi araştırılmaya devam ediyor.
66 milyon yıl önce: Kretase sonu kitlesel yok oluşu; kuş olmayan dinozorların sonu.

Aynı dönemde farklı coğrafyalar

Bütün kıtalar: Kıtaların bugünkü konumları kalıcı değildir. Levha hareketleri, iklim ve canlıların evrimi sonraki insan coğrafyasının zeminini oluşturur.

Bu bölüm insan toplumlarının tarihinden önceki doğa tarihi çerçevesidir. Yaşamın ilk ortaya çıkış tarihi ile eldeki en eski kanıtın tarihi aynı değildir.

Kaynak dayanakları:NASA — Evren ve Dünya’nın zaman ölçeği USGS — Dünya’nın yaşı Natural History Museum — Dinozorların yok oluşu

02 · Yaklaşık 7 milyon – 300 bin yıl önce

İnsan soyunun erken tarihi

İki ayaklılık, farklı hominin türleri, aletler ve Afrika dışına erken yayılış.

Yaklaşık 7–6 milyon yıl önce: İnsan soyuyla ilişkilendirilen erken homininler.
Yaklaşık 2 milyon yıl önce ve sonrası: Erken Homo topluluklarının Afrika dışındaki yayılışı.

Aynı dönemde farklı coğrafyalar

Afrika: Erken homininlerin ve Homo türlerinin evrimsel tarihinin ana coğrafyası.
Asya: Güneybatı Asya üzerinden yayılan erken Homo toplulukları; Güney ve Doğu Asya’da uzun insanlık tarihleri.
Avrupa: Farklı erken insan toplulukları; daha sonra Neandertallerin geliştiği coğrafyalar.
Amerikalar: Bu döneme ait doğrulanmış insan yerleşimi bulunmuyor.
Okyanusya: Bu dönemde Avustralya ve Yeni Gine’ye doğrulanmış insan yerleşimi bulunmuyor.
Antarktika: İnsan yerleşimi bulunmuyor.

Evrim, tek türün kesintisiz biçimde ilerlediği bir merdiven değildir; farklı türler ve soylar bir süre birlikte var olmuştur.

Kaynak dayanakları:Smithsonian — Homo sapiens ve insan evrimi Brian M. Fagan ve Nadia Durrani — Meraklısına Tarihöncesi Dünya

03 · Yaklaşık 300 bin yıl önce – MÖ 10.000

Homo sapiens ve dünyaya yayılış

Avcı-toplayıcı yaşam, farklı insan türleriyle karşılaşmalar ve kıtalar arası göçler.

Yaklaşık 300 bin yıl önce: Afrika’da erken Homo sapiens fosilleri.
Yaklaşık 70–50 bin yıl önce: Bugünkü Afrika dışı toplulukların oluşumunda önemli yayılış evreleri.
Yaklaşık 65–50 bin yıl önce: Sahul’a insan yerleşimi; Madjedbebe’de yaklaşık 65 bin yıllık kanıt.
Yaklaşık 23–21 bin yıl önce: White Sands’te insan ayak izleri; Amerika’nın yerleşimini yalnız Clovis’le başlatmak uygun değil.

Aynı dönemde farklı coğrafyalar

Afrika: Homo sapiens’in ortaya çıkışı ve kıta içindeki uzun topluluk tarihleri.
Asya: Birden çok yayılış güzergâhı; Neandertaller ve Denisovalılarla karşılaşmalar.
Avrupa: Homo sapiens’in yerleşimi, Neandertallerle örtüşen varlık dönemleri ve Üst Paleolitik kültürler.
Amerikalar: Beringya ve kıyı güzergâhları araştırılır; Kuzey ve Güney Amerika’ya yerleşimin başlangıcı tek bir kesin tarihe indirgenemez.
Okyanusya: Buzul çağındaki Sahul, Avustralya ve Yeni Gine’yi kapsar; ulaşım deniz geçişleri gerektirir.
Antarktika: İnsan yerleşimi bulunmuyor.

Bu tarihler yaklaşık arkeolojik ölçeklerdir. İlk göç, belirli bir yerleşimdeki en eski buluntu ve genetik yayılış tahmini birbirinden ayrılır.

Kaynak dayanakları:Smithsonian — Homo sapiens ve insan evrimi Brian M. Fagan ve Nadia Durrani — Meraklısına Tarihöncesi Dünya Alice Roberts — İnsanın İnanılmaz Yolculuğu Clarkson ve çalışma arkadaşları — Madjedbebe, Nature (2017)USGS — White Sands ayak izleri (2026)

04 · Yaklaşık MÖ 10.000 – 3500

Tarım, yerleşik yaşam ve köyler

Besin üretimine geçiş farklı bölgelerde farklı zamanlarda gerçekleşir; avcı-toplayıcılık sürer.

MÖ 10. binyıl ve sonrası: Güneybatı Asya’da tarım ve hayvan evcilleştirmenin gelişmesi.
MÖ 7. binyıl: Anadolu’da Çatalhöyük gibi büyük yerleşimler.

Aynı dönemde farklı coğrafyalar

Afrika: Nil çevresindeki topluluklar; Sahra’da değişen iklim, hayvancılık ve sonraki tarım süreçleri.
Asya: Bereketli Hilal ve Anadolu; Çin’de pirinç ve darı çevresinde gelişen besin üretimi; Güney Asya’da köyler.
Avrupa: Tarımın Anadolu ve Ege bağlantıları üzerinden yayılması; yerel avcı-toplayıcılarla karşılaşmalar.
Amerikalar: Mezoamerika ve Andlar’da yerel bitkilerin yetiştirilmesi ve evcilleştirme; tek bir Eski Dünya kaynağına bağlı olmayan süreçler.
Okyanusya: Yeni Gine’de yerel tarım gelişmeleri; Avustralya’da çeşitli avcı-toplayıcı ve çevre yönetimi gelenekleri.
Antarktika: İnsan yerleşimi bulunmuyor.

Yerleşiklik her zaman tarımla başlamaz; tarım da her yerde hemen şehir veya devlet üretmez.

Kaynak dayanakları:Brian M. Fagan ve Nadia Durrani — Meraklısına Tarihöncesi Dünya Clive Ponting — Yeni Bir Bakış Açısıyla Dünya Tarihi

05 · Yaklaşık MÖ 3500 – 1000

Şehirler, yazı ve erken devletler

Bölgesel merkezler, uzmanlaşma, yönetim, uzun mesafeli değişim ve toplumsal eşitsizlikler.

MÖ 4. binyıl sonları: Güney Mezopotamya’da Uruk ve erken yazılı kayıtlar.
Yaklaşık MÖ 3100: Mısır’da siyasal birleşme.
Yaklaşık MÖ 2600–1900: İndus uygarlığının olgun kent dönemi.
Yaklaşık MÖ 1600–1046: Çin’de Shang hanedanı.

Aynı dönemde farklı coğrafyalar

Afrika: Mısır ve Nubya; Nil boyunca devletleşme ve karşılıklı ilişkiler.
Asya: Sümer, Akad ve Babil; Anadolu’da Hititler; İndus kentleri; Çin’de Shang ve erken Zhou.
Avrupa: Ege’de Minos ve Miken; Avrupa’nın başka bölgelerinde farklı Tunç Çağı toplulukları.
Amerikalar: Andlar’da Norte Chico/Caral gibi erken merkezler; Mezoamerika’da Olmek kültürü ve bölgesel ağlar.
Okyanusya: Lapita topluluklarının Batı Pasifik’te yayılışı; denizcilik ve ada yerleşimleri.
Antarktika: İnsan yerleşimi bulunmuyor.

Yazı bütün bölgelerde aynı tarihte ortaya çıkmaz. Yazısız toplumlar tarihsiz değildir; “Tunç Çağı” küresel bir takvim etiketi değildir.

Kaynak dayanakları:Hermann Kinder ve Werner Hilgemann — Dünya Tarihi Atlası, Cilt 1 Brian M. Fagan ve Nadia Durrani — Meraklısına Tarihöncesi Dünya Clive Ponting — Yeni Bir Bakış Açısıyla Dünya Tarihi Metropolitan Museum — Shang ve Zhou Metropolitan Museum — Güney Asya kronolojisi

06 · Yaklaşık MÖ 1000 – MS 500

Büyük devletler, düşünce ve ticaret

Siyasal büyüme ile düşünce, din ve alışveriş ağlarının birbirine bağlanması.

MÖ 6.–4. yüzyıllar: Akhamenid Pers İmparatorluğu ve Yunan polisleri.
MÖ 4. yüzyıl sonları: İskender’in fetihleri ve Helenistik dünyalar.
MÖ 221: Qin yönetiminde Çin’in siyasal birleşmesi.
MÖ 27: Roma’da Augustus ve imparatorluk düzeninin başlangıcı.

Aynı dönemde farklı coğrafyalar

Afrika: Kuş, Meroe ve Aksum; Kuzey Afrika’da Kartaca ve Roma; Nil ve Kızıldeniz bağlantıları.
Asya: Asur ve Pers; Maurya ve Gupta; Qin ve Han; Budizm, Konfüçyüsçülük ve Hint Okyanusu ağları.
Avrupa: Yunan polisleri, Helenistik krallıklar ve Roma; farklı yerel toplumlar; Hıristiyanlığın yayılışı.
Amerikalar: Mezoamerika’da Maya ve Teotihuacan; Andlar’da Moche ve Nazca gibi bölgesel toplumlar.
Okyanusya: Pasifik adalarındaki yerleşim ağları ve denizcilik; Avustralya ve Yeni Gine’de farklı topluluk gelenekleri.
Antarktika: İnsan yerleşimi bulunmuyor.

“Klasik çağ” ve “antik çağ” burada Avrupa-Akdeniz bağlamına aittir; diğer kıtaların tümünü aynı gelişim çizgisine yerleştirmez.

Kaynak dayanakları:Hermann Kinder ve Werner Hilgemann — Dünya Tarihi Atlası, Cilt 1 Clive Ponting — Yeni Bir Bakış Açısıyla Dünya Tarihi Brian M. Fagan ve Nadia Durrani — Meraklısına Tarihöncesi Dünya

07 · Yaklaşık MS 500 – 1500

Bölgesel dünyalar ve genişleyen ağlar

İslam dünyaları, Çin, bozkır imparatorlukları, Afrika ticaret merkezleri ve Amerika devletleri aynı zaman çizgisinde.

622: Hicret; İslam tarihinin önemli dönüm noktası.
1206: Cengiz Han’ın önderliğinde Moğol siyasal birliği.
14. yüzyıl: Avrasya ve Kuzey Afrika’da veba salgınları.
1453: Konstantinopolis’in Osmanlılar tarafından fethi.

Aynı dönemde farklı coğrafyalar

Afrika: Gana, Mali ve Songhay; Sahra ticareti, Etiyopya ve Svahili kentleri; Büyük Zimbabve.
Asya: Emevi ve Abbasi dünyaları; Selçuklular ve Osmanlıların yükselişi; Tang, Song, Yuan ve Ming; Moğollar, Hindistan ve Güneydoğu Asya krallıkları.
Avrupa: Bizans, Latin Hıristiyan krallıkları ve Rus dünyaları; kentler, üniversiteler ve Akdeniz ticareti.
Amerikalar: Maya kentleri, Mississippian merkezleri; Mexica/Aztek ve İnka devletlerinin yükselişi.
Okyanusya: Polinezya’nın doğuya yayılışı ve Yeni Zelanda’ya yerleşim; yerel ada toplumları.
Antarktika: İnsan yerleşimi bulunmuyor.

“Ortaçağ” yalnız Avrupa için kullanışlı bir dönem adıdır. 1450–1500 aralığı sonraki bölümle örtüşür; dönüşümler eşzamanlı sınırlarla gerçekleşmez.

08 · Yaklaşık 1450 – 1750

Okyanus bağlantıları ve imparatorluklar

Amerika, Afrika ve Avrasya arasındaki temasların yoğunlaşması; sömürgecilik, zorla çalıştırma ve biyolojik değişimler.

1492: Kolomb’un Atlantik geçişi; Amerika ile Avrupa arasında kalıcı sömürge bağlantılarının başlangıcı.
1498: Vasco da Gama’nın deniz yoluyla Hindistan’a ulaşması.
16.–18. yüzyıllar: Atlantik köle ticareti ve Amerika’daki sömürge ekonomilerinin genişlemesi.

Aynı dönemde farklı coğrafyalar

Afrika: Atlantik köle ticareti ve Afrika siyasal toplumları; kıtanın tarihini yalnız köleleştirmeye indirgemeyen bölgesel gelişmeler.
Asya: Osmanlı, Safevi ve Babür; Ming ve Qing; Japonya’da Tokugawa; Hint Okyanusu’nda yerel ve Avrupalı ticaret aktörleri.
Avrupa: Rönesans, Reform ve bilimsel çalışmalar; denizaşırı imparatorluklar ve devletler arası savaşlar.
Amerikalar: İspanyol ve Portekiz fetihleri; yerli direnişler, salgınlar ve nüfus kayıpları; Avrupa ve Afrika kökenli toplulukların gelişi.
Okyanusya: Yerel ada ağları sürer; Avrupa seferleri ve temasları artar, sömürgeleşme her yerde aynı anda başlamaz.
Antarktika: Güneydeki varsayımsal kıta hakkındaki fikirler ve keşif arayışları; henüz kalıcı insan yerleşimi yok.

1492, Amerika tarihinin başlangıcı değildir. “Keşif” ifadesi Avrupa bakışını yansıtır; burada temas, fetih ve sömürgeleştirme ayrı süreçlerdir.

Kaynak dayanakları:Hermann Kinder ve Werner Hilgemann — Dünya Tarihi Atlası, Cilt 1 Clive Ponting — Yeni Bir Bakış Açısıyla Dünya Tarihi

09 · Yaklaşık 1750 – 1914

Sanayileşme, devrimler ve sömürgecilik

Fosil enerji, üretim, ulaşım ve imparatorluklar; siyasal hak ve bağımsızlık mücadeleleri.

1776: ABD bağımsızlık bildirgesi.
1789: Fransız Devrimi.
1804: Haiti’nin bağımsızlığı.
1868: Japonya’da Meiji dönüşümü.
1884–1885: Berlin Konferansı; Afrika’nın sömürge paylaşımında önemli aşama.

Aynı dönemde farklı coğrafyalar

Afrika: Yerel devletler ve direnişler; Avrupa sömürge egemenliğinin genişlemesi; köle ticaretinin kaldırılması ile sömürge zorlaması farklı süreçler.
Asya: Osmanlı reformları; Hindistan’da Britanya egemenliği; Qing’in krizleri, Meiji Japonya’sı ve Güneydoğu Asya sömürgeleri.
Avrupa: Sanayi Devrimi; Fransız Devrimi, ulus-devletler, işçi hareketleri, kadın hakları mücadeleleri ve emperyalizm.
Amerikalar: Haiti ve Latin Amerika bağımsızlıkları; ABD’nin genişlemesi ve İç Savaş; yerli toplumların toprak kayıpları.
Okyanusya: Avustralya ve Yeni Zelanda’da yerleşimci sömürgeciliği; Pasifik adalarında değişen egemenlikler ve yerli direnişler.
Antarktika: 19. yüzyılda doğrulanmış keşif ve seferler; kıta kalıcı bir yerli insan nüfusuna sahip değildir.

Kaynak dayanakları:Hermann Kinder, Werner Hilgemann ve Manfred Hergt — Dünya Tarihi Atlası, Cilt 2 Clive Ponting — Yeni Bir Bakış Açısıyla Dünya Tarihi

10 · 1914 – 1945

Dünya savaşları ve siyasal kırılmalar

İmparatorlukların çözülmesi, ekonomik bunalım, faşizm, soykırım ve küresel savaş.

1914–1918: Birinci Dünya Savaşı.
1917: Rus devrimleri.
1923: Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşu.
1929: Büyük Bunalım’ın başlangıcı.
1939–1945: İkinci Dünya Savaşı; Asya’daki savaşların bazıları daha önce başlamıştır.

Aynı dönemde farklı coğrafyalar

Afrika: Sömürge askerleri ve cepheler; sömürge karşıtı örgütlenmeler, İtalya’nın Etiyopya işgali ve Kuzey Afrika savaşı.
Asya: Osmanlı sonrası düzen ve Türkiye; Çin’de iç mücadeleler; Japon yayılmacılığı, Hindistan’ın bağımsızlık hareketi ve Pasifik savaşı.
Avrupa: İmparatorlukların dağılması, Sovyet düzeni, faşizm ve Nazizm; Holokost, işgal ve direniş.
Amerikalar: ABD’nin savaşlara katılımı; ekonomik bunalım, Latin Amerika’daki siyasal dönüşümler ve devlet müdahaleleri.
Okyanusya: Avustralya ve Yeni Zelanda’nın savaşlara katılımı; Pasifik adalarında askeri cepheler.
Antarktika: Bilimsel seferler ve egemenlik iddiaları; sürekli sivil toplum yerleşimi oluşmaz.

Kaynak dayanakları:Hermann Kinder, Werner Hilgemann ve Manfred Hergt — Dünya Tarihi Atlası, Cilt 2 Clive Ponting — Yeni Bir Bakış Açısıyla Dünya Tarihi

11 · 1945 – 1991

Bağımsızlıklar ve Soğuk Savaş

İki kutuplu rekabetin yanında sömürgesizleşme, Bağlantısızlar, toplumsal hak mücadeleleri ve yeni devletler.

1945: Birleşmiş Milletler’in kuruluşu.
1947: Hindistan ve Pakistan’ın bağımsızlığı ve bölünme.
1949: Çin Halk Cumhuriyeti’nin kuruluşu.
1960: Afrika’da bağımsızlık dalgası; BM sömürgesizleşme bildirgesi.
1989–1991: Doğu Avrupa dönüşümleri ve Sovyetler Birliği’nin dağılması.

Aynı dönemde farklı coğrafyalar

Afrika: Bağımsız devletlerin kuruluşu; sömürge sonrası siyasal ve ekonomik mücadeleler; apartheid karşıtı hareketler.
Asya: Çin’in dönüşümü; Kore ve Vietnam savaşları; Güney Asya’nın yeni devletleri; Batı Asya çatışmaları ve Doğu Asya ekonomileri.
Avrupa: Doğu-Batı ayrımı, yeniden inşa ve Avrupa bütünleşmesi; 1989’daki siyasal dönüşümler.
Amerikalar: ABD–SSCB rekabeti; Küba Devrimi, Latin Amerika darbeleri ve demokrasi hareketleri; yurttaşlık hakları mücadeleleri.
Okyanusya: Pasifik’te bağımsızlık süreçleri ve nükleer denemeler; Avustralya ve Yeni Zelanda’da yerli hakları mücadeleleri.
Antarktika: 1959 Antarktika Antlaşması; 1961’de yürürlüğe giriş. Bilimsel işbirliği ve araştırma istasyonları.

Kaynak dayanakları:Hermann Kinder, Werner Hilgemann ve Manfred Hergt — Dünya Tarihi Atlası, Cilt 2 Clive Ponting — Yeni Bir Bakış Açısıyla Dünya Tarihi Birleşmiş Milletler — Kuruluş tarihi Birleşmiş Milletler — Sömürgesizleşme Antarktika Antlaşması Sekretaryası

12 · 1991 – günümüz

Küresel süreçler ve açık yakın dönem

Küreselleşme, dijital iletişim, göç, çevre ve eşitsizlik üzerinden ilerleyen güncellenebilir araştırma bölümü.

1991: Sovyetler Birliği’nin dağılması; sonraki küresel düzen için dönüm noktası.

Aynı dönemde farklı coğrafyalar

Afrika: Sömürge sonrası devletler, kentleşme, bölgesel ilişkiler ve toplumsal hareketler izlenecek.
Asya: Doğu ve Güney Asya’nın ekonomik dönüşümleri, Batı Asya ve Avrasya ilişkileri izlenecek.
Avrupa: Bütünleşme, göç ve Soğuk Savaş sonrası siyasal ilişkiler izlenecek.
Amerikalar: Kuzey ve Latin Amerika’da ekonomik, siyasal ve toplumsal dönüşümler izlenecek.
Okyanusya: Yerli hakları, Pasifik toplumları ve iklim değişikliğinin ada yaşamına etkileri izlenecek.
Antarktika: Bilimsel araştırmalar ve çevresel değişimler izlenecek.

Bu bölümün ayrıntılı olay kronolojisi henüz tamamlanmadı. Ponting’in özgün eseri 2000, yüklenen Atlas II’nin kapsamı 2004’e kadar uzanır; bu kaynaklardan 2004 sonrası olay doğrulaması türetilmez.

Kaynak dayanakları:Hermann Kinder, Werner Hilgemann ve Manfred Hergt — Dünya Tarihi Atlası, Cilt 2 Clive Ponting — Yeni Bir Bakış Açısıyla Dünya Tarihi

Kaynaklar ve kapsam

Kitaplar karşılaştırmalı omurgayı kuruyor; bilimsel ve kurumsal kaynaklar özellikle değişen erken tarihleri destekliyor. Bu bir başlangıç kronolojisi; her toplumun ayrıntılı tarihini ve bütün olayları kapsamaz.

Hermann Kinder ve Werner Hilgemann — Dünya Tarihi Atlası, Cilt 1

ODTÜ Yayıncılık; Leyla Uslu çevirisi; yüklenen baskı: Ekim 2012, 4. basım. PDF s. 5: künye; s. 8–11: kapsam; seçili tarih bölümleri. Avrupa ağırlığı ayrıca gözetildi.

Hermann Kinder, Werner Hilgemann ve Manfred Hergt — Dünya Tarihi Atlası, Cilt 2

ODTÜ Yayıncılık; Leyla Uslu çevirisi; yüklenen baskı: Ekim 2012, 3. basım. PDF s. 2, 4–5: kapsam ve künye; s. 8–12: dönemler. Tarihsel kapsam 2004 sonuna kadar.

Clive Ponting — Yeni Bir Bakış Açısıyla Dünya Tarihi

Alfa; Eşref Bengi Özbilen çevirisi; Mayıs 2011 baskısı. Özgün eser 2000. PDF s. 3: künye; insanlık kökenleri, erken merkezler, Amerika-Pasifik ve modern dünya bölümleri.

Brian M. Fagan ve Nadia Durrani — Meraklısına Tarihöncesi Dünya

Nova Kitap; Ilgın Yıldız çevirisi; Mayıs 2023, 1. baskı. PDF s. 4: künye; s. 7: bölüm sırası; s. 11: tarih yöntemi. Kökenlerden tarım, devletler ve Amerika toplumlarına kadar.

Alice Roberts — İnsanın İnanılmaz Yolculuğu

Alfa; Kerem Kaynar çevirisi; Nisan 2022, 1. basım. PDF s. 3: künye; s. 5: Afrika, Asya, Avustralya, Avrupa ve Amerika bölümleri. Güncel erken yerleşim tarihlerinin tek kaynağı olarak kullanılmadı.