{
  "updated": "27 Ekim 2026",
  "books": [
    {
      "title": "David Christian — Başlangıç Hikâyesi: Her Şeyin Büyük Tarihi",
      "scope": "Evrenin oluşumu, yıldızlar, Dünya, yaşam ve insanlık tarihini birlikte ele alan büyük tarih çerçevesi.",
      "purpose": "Evren, Dünya, yaşam ve insanlığı bağlayan genel çerçeve; on kitaplık ana rotaya ek zorunlu okuma değil.",
      "usage": "Genel yön bulma ve ilgili bölümlere dönüş. İlk dört aşamanın başlangıç kitabı Büyük Patlama’dır.",
      "bookTitle": "Başlangıç Hikâyesi: Her Şeyin Büyük Tarihi",
      "bookAuthor": "David Christian"
    },
    {
      "title": "Metin Özbek — 50 Soruda İnsanın Tarihöncesi Evrimi",
      "scope": "Primatlar; insan ailesinin biyokültürel evrimi; erken insan türleri; Neandertaller ve modern insan; sanat, yerleşiklik ve Neolitik yaşam",
      "purpose": "Biyolojik ve kültürel temeli kurar: “İnsan nasıl ortaya çıktı?”",
      "usage": "Baştan sona temel okuma. Küresel siyasi tarih yerine insan evrimi odaklıdır.",
      "bookTitle": "50 Soruda İnsanın Tarihöncesi Evrimi",
      "bookAuthor": "Metin Özbek"
    },
    {
      "title": "Alice Roberts — İnsanın İnanılmaz Yolculuğu",
      "scope": "Afrika kökenleri; Hindistan–Avustralya; Kuzey ve Doğu Asya; Avrupa; Amerika’ya yerleşim",
      "purpose": "Evrimden coğrafyaya geçişi sağlar: “Dünyaya nasıl yayıldık?”",
      "usage": "Baştan sona temel okuma; harita ve göç notlarıyla. Özgün metin 2009 tarihlidir; Türkçe baskının yeni olması, bilimsel anlatının tümüyle güncellendiği anlamına gelmez.",
      "bookTitle": "İnsanın İnanılmaz Yolculuğu",
      "bookAuthor": "Alice Roberts"
    },
    {
      "title": "Brian M. Fagan–Nadia Durrani — Meraklısına Tarih Öncesi Dünya",
      "scope": "İlk homininlerden tarım ve kentlere; Mezopotamya, Nil, İndus, Çin, Güneydoğu Asya, Mezoamerika ve And toplumlarına",
      "purpose": "Tarihöncesinin küresel karşılaştırma omurgası: “Farklı bölgelerde benzer dönüşümler nasıl yaşandı?”",
      "usage": "Baştan sona temel okuma. Son bölümler bölgeseldir; bazıları MS 15–16. yüzyıllara uzanır. Kitabın tamamı Antik Çağ öncesinde biten tek bir evreye yerleştirilmemeli.",
      "bookTitle": "Meraklısına Tarih Öncesi Dünya",
      "bookAuthor": "Brian M. Fagan · Nadia Durrani"
    },
    {
      "title": "David Christian — Evrenin Hikâyesi: İnsanlığın Tarihi",
      "scope": "Kısa bir başlangıç öncesi çerçevesi; avcı-toplayıcı, tarım ve modern çağlar; dönemselleştirme",
      "purpose": "Büyük resmi ve dönemler arasındaki ilişkileri görünür kılar",
      "usage": "Başlangıçta kısa yön bulma okuması; sonra ilgili çağlara dönüş. Özgün eser This Fleeting World’dür; ayrıntılı kozmoloji, Dünya ve yaşam tarihi kaynağı olarak kullanılmamalı.",
      "bookTitle": "Evrenin Hikâyesi: İnsanlığın Tarihi",
      "bookAuthor": "David Christian"
    },
    {
      "title": "Mehmet Özdoğan — 50 Soruda Arkeoloji",
      "scope": "Arkeolojinin tanımı, tarihi, yöntemleri; tarihleme, arkeometri ve çevresel arkeoloji; miras, toplum ve Türkiye’de arkeoloji",
      "purpose": "Kanıtları okuma rehberi: “Geçmiş hakkında bunları nereden biliyoruz?”",
      "usage": "Temel okuma ve sürekli yöntem referansı. Anadolu uygarlıklarını kronolojik olarak anlatan bir tarih kitabının yerini tutmaz.",
      "bookTitle": "50 Soruda Arkeoloji",
      "bookAuthor": "Mehmet Özdoğan"
    },
    {
      "title": "Clive Ponting — Yeni Bir Bakış Açısıyla Dünya Tarihi",
      "scope": "İnsanlığın kökenlerinden 20. yüzyıl sonuna uzanan geniş dünya tarihi; üretim, toplumlar ve bölgeler arası ilişkiler",
      "purpose": "Dönemleri ve coğrafyaları birbirine bağlayan uzun anlatı",
      "usage": "İlk aşamada paralel başvuru; devletler ve yazılı tarih aşamasından itibaren ana anlatı. Evrim ayrıntılarında uzmanlık kaynaklarının yerine geçirilmemeli; modern tarih kapsamı 2026’ya uzanmaz.",
      "bookTitle": "Yeni Bir Bakış Açısıyla Dünya Tarihi",
      "bookAuthor": "Clive Ponting"
    },
    {
      "title": "Kinder–Hilgemann — Dünya Tarihi Atlası, I–II",
      "scope": "Haritalar, zaman dizinleri, tablolar ve kısa tarih anlatıları; I: başlangıç–Fransız Devrimi, II: Fransız Devrimi sonrası",
      "purpose": "Mekân ve eşzamanlılık referansı: “Nerede, ne zaman, kimlerle aynı dönemde?”",
      "usage": "İlk günden paralel başvuru. II. cildin künyesinde Manfred Hergt de yer alır. Yüklenen baskıda güncelleme 2004 sonuna kadardır; “günümüze” ifadesi 2026 diye yorumlanmamalı.",
      "bookTitle": "Dünya Tarihi Atlası",
      "bookAuthor": "Hermann Kinder · Werner Hilgemann"
    }
  ],
  "periods": [
    {
      "title": "01 · İnsan öncesi dünya",
      "date": "Evrenin başlangıcı–ilk homininler",
      "main": "David Christian — Başlangıç Hikâyesi: Her Şeyin Büyük Tarihi’nin evren, yıldızlar, Dünya ve yaşamla ilgili bölümleri.",
      "parallel": "Evrenin Hikâyesi’nin başlangıç öncesi kısmı kısa eşlikçi olabilir. Yeni kozmoloji, jeoloji ve yaşam tarihi kaynaklarını bu döneme ekle; insan öncesi kronolojiyi temel dönüşümlerle not et."
    },
    {
      "title": "02 · İnsan ailesinin ortaya çıkışı",
      "date": "Yaklaşık 6 milyon–300 bin yıl önce",
      "main": "Özbek: primatlar, biyokültürel evrim ve erken insan cinsi bölümleri",
      "parallel": "Fagan–Durrani 1–2; Özdoğan: arkeolojik kanıt ve tarihleme. Bir soy ağacı oluştur; evrimi tek çizgili ilerleme gibi gösterme."
    },
    {
      "title": "03 · Homo sapiens ve dünyaya yayılış",
      "date": "Yaklaşık 300 bin–12 bin yıl önce",
      "main": "Özbek: modern insan ve Neandertaller; Roberts’ın beş coğrafi bölümü",
      "parallel": "Fagan–Durrani 3–4. Afrika, Asya, Avustralya, Avrupa ve Amerika’yı ayrı göç katmanları olarak izle. Roberts’ta daha geç dönemlere geçen alt kısımları ilgili aşamaya bırak."
    },
    {
      "title": "04 · Buzul sonrası yaşam ve tarıma geçiş",
      "date": "Yaklaşık MÖ 10000–6000",
      "main": "Fagan–Durrani 5–6; Özbek’in yerleşiklik, tarım ve evcilleştirme soruları",
      "parallel": "Ponting’in ilgili tarım bölümleri; Özdoğan’ın yöntemleri. Güneybatı Asya/Anadolu, Çin ve diğer merkezleri karşılaştır; hepsini aynı başlangıç tarihine bağlama."
    },
    {
      "title": "05 · Köylerden kentlere",
      "date": "Yaklaşık MÖ 6000–3000",
      "main": "Fagan–Durrani 7",
      "parallel": "Ponting: yerleşme ve toplumsal örgütlenme; Atlas I. Üretim, depolama, uzmanlaşma, eşitsizlik ve yönetim arasındaki bağları kaydet."
    },
    {
      "title": "06 · Erken devletler ve Tunç Çağı ağları",
      "date": "Yaklaşık MÖ 3500–1200",
      "main": "Ponting’in ilgili dönemleri; Fagan–Durrani 8–10 ve 12’nin bu tarihlere denk gelen kısımları",
      "parallel": "Atlas I: Mezopotamya, Mısır, Anadolu, İndus, Çin ve Ege. And ve diğer Amerikan toplumlarını ayrı zaman çizelgesinde yan yana göster."
    },
    {
      "title": "07 · Demir Çağı ve büyük siyasi oluşumlar",
      "date": "Yaklaşık MÖ 1200–500",
      "main": "Ponting’in ilgili dönemleri",
      "parallel": "Fagan–Durrani’nin bölgesel bölümlerinden ilgili kesitler; Atlas I. Anadolu, Mezopotamya, İran, Akdeniz, Hindistan ve Çin arasındaki benzerlikleri/farkları takip et."
    },
    {
      "title": "08 · İmparatorluklar, düşünce ve din ağları",
      "date": "Yaklaşık MÖ 500–MS 500",
      "main": "Ponting; Christian’ın tarım, şehir ve imparatorluk çerçevesi",
      "parallel": "Atlas I: Akdeniz, İran, Hindistan, Çin; Fagan–Durrani’den ilgili Amerika kesitleri. Aynı yüzyıl için farklı coğrafyalardan en az üç gelişmeyi eşleştir."
    },
    {
      "title": "09 · Bölgesel dünyalar ve bağlantılar",
      "date": "Yaklaşık MS 500–1000",
      "main": "Ponting’in ilgili dönemleri",
      "parallel": "Atlas I; Fagan–Durrani’nin Çin/Güneydoğu Asya ve Amerika kesitleri. Bizans, İslam dünyaları, Afrika, Asya ve Amerika’yı Avrupa Ortaçağı başlığının içine eritmeden izle."
    },
    {
      "title": "10 · Yoğunlaşan ağlar ve okyanuslara açılış",
      "date": "Yaklaşık MS 1000–1500",
      "main": "Ponting; Christian’ın 1000–1750 çerçevesinin ilgili kısmı",
      "parallel": "Atlas I; Fagan–Durrani’nin bölgesel son bölümleri. Afrika ticaret ağları, Hint Okyanusu, Moğollar, Osmanlılar, Çin ve Amerika toplumları için eşzamanlı notlar tut."
    },
    {
      "title": "11 · Okyanus bağlantıları ve erken modern dünya",
      "date": "Yaklaşık MS 1500–1750",
      "main": "Ponting; Christian’ın ilgili tarım çağı kesiti",
      "parallel": "Atlas I; Fagan–Durrani’nin Amerika bölümlerinin 16. yüzyıla uzanan son kısımları. Sömürgeleşme, zorunlu emek, ticaret ve demografik dönüşümü birlikte izle."
    },
    {
      "title": "12 · Sanayi ve modern dünya",
      "date": "Yaklaşık MS 1750–kaynakların kapsadığı son tarih",
      "main": "Ponting; Christian’ın modern çağ bölümü",
      "parallel": "1750–1789 için Atlas I, devrimler ve sonrası için Atlas II. Notları 1750–1914, 1914–1945, 1945 sonrası olarak ayır; 2005–2026 için bu havuzla güncel ve ayrıntılı kapsama ulaşıldığını varsayma."
    }
  ],
  "stages": [
    {
      "id": "asama-01",
      "number": 1,
      "title": "Evrenin oluşumu",
      "scope": "Büyük Patlama, yıldızlar, galaksiler ve elementlerin oluşumu",
      "question": "Evren hakkında bildiklerimizi hangi gözlemlerden çıkarıyoruz?",
      "subtopics": [
        "Büyük Patlama",
        "Yıldızlar ve galaksiler",
        "Elementlerin oluşumu"
      ],
      "bookRefs": [
        "TWJ-01-001",
        "TWJ-01-002",
        "TWJ-01-003",
        "TA-009"
      ],
      "proposals": [
        {
          "title": "Kozmos: Kozmik Evrimin 14 Milyar Yılı",
          "author": "Neil deGrasse Tyson · Donald Goldsmith",
          "role": "Öneri"
        }
      ],
      "legacyPeriods": [
        0
      ],
      "gap": "Kaynak havuzu açık; güncellik ve baskı kontrolleri kitap kartlarında belirtilir."
    },
    {
      "id": "asama-02",
      "number": 2,
      "title": "Dünya’nın oluşumu",
      "scope": "Güneş Sistemi, Dünya, atmosfer, okyanuslar ve jeolojik değişimler",
      "question": "Gezegenimiz nasıl oluştu ve yaşama elverişli koşullar nasıl gelişti?",
      "subtopics": [
        "Güneş Sistemi",
        "Atmosfer ve okyanuslar",
        "Jeolojik değişimler"
      ],
      "bookRefs": [
        "TA-002",
        "TWJ-02-002",
        "TWJ-02-003",
        "TWJ-02-004",
        "TWJ-02-005"
      ],
      "proposals": [],
      "legacyPeriods": [
        0
      ],
      "gap": "Kaynak havuzu açık; güncellik ve baskı kontrolleri kitap kartlarında belirtilir."
    },
    {
      "id": "asama-03",
      "number": 3,
      "title": "Yaşamın ortaya çıkışı",
      "scope": "İlk yaşam, hücreler, fotosentez ve çok hücreli canlılar",
      "question": "Yaşamın kökeni hakkında hangi kanıtlar ve hangi açık hipotezler var?",
      "subtopics": [
        "İlk yaşam",
        "Hücreler ve enerji",
        "Fotosentez",
        "Çok hücrelilik"
      ],
      "bookRefs": [
        "TWJ-03-001",
        "TWJ-03-002",
        "TWJ-03-003",
        "TWJ-03-004",
        "TWJ-03-005"
      ],
      "proposals": [
        {
          "title": "Yaşamın Yükselişi: Evrimin 10 Büyük İcadı",
          "author": "Nick Lane",
          "role": "Öneri"
        },
        {
          "title": "Dönüştürücü: Yaşamın ve Ölümün Derin Kimyası",
          "author": "Nick Lane",
          "role": "Öneri"
        }
      ],
      "legacyPeriods": [
        0
      ],
      "gap": "Kaynak havuzu açık; güncellik ve baskı kontrolleri kitap kartlarında belirtilir."
    },
    {
      "id": "asama-04",
      "number": 4,
      "title": "Canlıların evrimi ve çeşitlenmesi",
      "scope": "Evrim mekanizmaları, büyük canlı grupları, kitlesel yok oluşlar ve memeliler",
      "question": "Canlılar nasıl çeşitlendi; çevre ve yok oluşlar bu tarihi nasıl etkiledi?",
      "subtopics": [
        "Evrim mekanizmaları",
        "Yaşam ağacı",
        "Kitlesel yok oluşlar",
        "Dinozorlar ve memeliler"
      ],
      "bookRefs": [
        "TWJ-04-001",
        "TWJ-04-002",
        "TWJ-04-003",
        "TWJ-04-004",
        "TWJ-04-005",
        "TWJ-04-006"
      ],
      "proposals": [
        {
          "title": "Evrim Neden Gerçektir",
          "author": "Jerry A. Coyne",
          "role": "Öneri"
        },
        {
          "title": "Dinozorların Yükselişi ve Çöküşü",
          "author": "Steve Brusatte",
          "role": "Öneri"
        },
        {
          "title": "Evrim",
          "author": "Douglas J. Futuyma",
          "role": "Öneri"
        }
      ],
      "legacyPeriods": [
        0
      ],
      "gap": "Bitkiler, mantarlar ve omurgasızların ayrıntılı çeşitlenme tarihi için kapsam açık."
    },
    {
      "id": "asama-05",
      "number": 5,
      "title": "İnsanın evrimi",
      "scope": "Primatlar, insan soyunun ortaya çıkışı, farklı insan türleri ve Homo sapiens",
      "question": "İnsan soyunun dallanan tarihini hangi bulgularla kuruyoruz?",
      "subtopics": [
        "Primatlar",
        "İnsan türleri",
        "Homo sapiens"
      ],
      "bookRefs": [
        "TA-003",
        "TA-006",
        "TA-007",
        "TA-008",
        "TA-013",
        "TA-014"
      ],
      "proposals": [],
      "legacyPeriods": [
        1,
        2
      ],
      "gap": "Bu bölüm yeni kaynaklarla geliştirilecek."
    },
    {
      "id": "asama-06",
      "number": 6,
      "title": "İnsanların dünyaya yayılması",
      "scope": "Göçler, avcı-toplayıcı yaşam, aletler, dil ve simgesel kültür",
      "question": "İnsanlar farklı coğrafyalara nasıl yayıldı ve nasıl yaşadı?",
      "subtopics": [
        "Göçler",
        "Avcı-toplayıcılık",
        "Aletler ve simgesel kültür"
      ],
      "bookRefs": [
        "TA-011",
        "TA-005",
        "TA-004"
      ],
      "proposals": [],
      "legacyPeriods": [
        2
      ],
      "gap": "Bu bölüm yeni kaynaklarla geliştirilecek."
    },
    {
      "id": "asama-07",
      "number": 7,
      "title": "Tarım ve yerleşik yaşamın gelişmesi",
      "scope": "Farklı bölgelerde evcilleştirme, köyler, üretim ve toplumsal değişimler",
      "question": "Yerleşiklik ve üretim farklı bölgelerde nasıl gelişti?",
      "subtopics": [
        "Evcilleştirme",
        "Köyler",
        "Üretim ve toplumsal değişimler"
      ],
      "bookRefs": [
        "TA-005",
        "TA-003"
      ],
      "proposals": [],
      "legacyPeriods": [
        3,
        4
      ],
      "gap": "Bu bölüm yeni kaynaklarla geliştirilecek."
    },
    {
      "id": "asama-08",
      "number": 8,
      "title": "Kentler, devletler ve erken uygarlıklar",
      "scope": "Kentleşme, yazı, yönetim, toplumsal tabakalaşma ve ticaret ağları",
      "question": "Kentler ve devletler hangi koşullarda ortaya çıktı?",
      "subtopics": [
        "Kentleşme",
        "Yazı ve yönetim",
        "Ticaret ve eşitsizlik"
      ],
      "bookRefs": [
        "TA-005",
        "TA-017"
      ],
      "proposals": [],
      "legacyPeriods": [
        4,
        5
      ],
      "gap": "Bu bölüm yeni kaynaklarla geliştirilecek."
    },
    {
      "id": "asama-09",
      "number": 9,
      "title": "Antik dünyanın toplumları ve imparatorlukları",
      "scope": "Farklı kıtalardaki siyasal yapılar, düşünce gelenekleri, dinler ve karşılaşmalar",
      "question": "Aynı dönemlerde farklı toplumlar nasıl örgütlendi ve etkileşti?",
      "subtopics": [
        "Demir Çağı",
        "İmparatorluklar",
        "Düşünce, din ve karşılaşmalar"
      ],
      "bookRefs": [
        "TA-016",
        "TA-017"
      ],
      "proposals": [],
      "legacyPeriods": [
        6,
        7
      ],
      "gap": "Bu bölüm yeni kaynaklarla geliştirilecek."
    },
    {
      "id": "asama-10",
      "number": 10,
      "title": "Bölgesel dünyalar ve kıtalar arası ağlar",
      "scope": "Orta Çağ boyunca toplumlar, göçler, ticaret yolları, bilgi ve inanç dolaşımı",
      "question": "Bölgesel dünyalar hangi ağlarla birbirine bağlandı?",
      "subtopics": [
        "500–1000",
        "1000–1500",
        "Ticaret, göç ve bilgi ağları"
      ],
      "bookRefs": [
        "TA-017",
        "TA-005"
      ],
      "proposals": [],
      "legacyPeriods": [
        8,
        9
      ],
      "gap": "Bu bölüm yeni kaynaklarla geliştirilecek."
    },
    {
      "id": "asama-11",
      "number": 11,
      "title": "Küresel bağlantılar ve modern dünyanın dönüşümü",
      "scope": "Okyanus aşırı bağlantılar, sömürgecilik, köle ticareti, bilimsel dönüşümler, sanayileşme ve devrimler",
      "question": "Küresel bağlantılar üretimi, iktidarı ve gündelik yaşamı nasıl dönüştürdü?",
      "subtopics": [
        "1500–1750",
        "Sanayileşme ve devrimler",
        "Sömürgecilik ve zorunlu emek"
      ],
      "bookRefs": [
        "TA-017",
        "TA-010"
      ],
      "proposals": [],
      "legacyPeriods": [
        10,
        11
      ],
      "gap": "Bu bölüm yeni kaynaklarla geliştirilecek."
    },
    {
      "id": "asama-12",
      "number": 12,
      "title": "Çağdaş dünya",
      "scope": "Dünya savaşları, bağımsızlık hareketleri, toplumsal dönüşümler, küreselleşme ve ekolojik kriz",
      "question": "Çağdaş dünyanın çatışmaları ve karşılıklı bağımlılıkları nasıl oluştu?",
      "subtopics": [
        "Dünya savaşları",
        "Bağımsızlık hareketleri",
        "Küreselleşme ve ekolojik kriz"
      ],
      "bookRefs": [
        "TA-017",
        "TA-001"
      ],
      "proposals": [],
      "legacyPeriods": [
        11
      ],
      "gap": "Bu bölüm yeni kaynaklarla geliştirilecek."
    }
  ],
  "firstFourReadingOrder": [
    "TWJ-01-001",
    "TA-002",
    "TWJ-02-002",
    "TWJ-02-003",
    "TWJ-04-001",
    "TWJ-04-002",
    "TWJ-03-001",
    "TWJ-03-002",
    "TWJ-04-003",
    "TWJ-04-004"
  ],
  "firstFourPackage": {
    "total": 20,
    "main": 10,
    "status": "Açık / güncellenebilir",
    "updated": "27 Ekim 2026"
  }
}